فئودالیته مقدس»؟، ساختار و سازمان اقتصادی تصوف نقشبندیه خالدی در مناطق کردنشین اهل سنت ایران

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران و متخصص حوزه جامعه شناسی دین
2 دانشجوی دکتری جامعه شناسی اقتصادی دانشگاه تهران
10.22034/scm.2025.558162.1965
چکیده
تصوف نقشبندیه به عنوان جریان مذهبی تاثیرگذار، تاثیرات زیادی بر ابعاد فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی مناطق کردنشین اهل تسنن ایران باقی گذاشته است. برخی از محققین تصوف را عامل عقب‌ماندگی جوامع دانسته‌اند و برخی از محققین به عنوان نمونه «یاوز» در ترکیه تصوف را عامل پیشرفت اقتصادی دانسته‌اند. در این تحقیق با استفاده از روش تحلیل محتوا و بررسی اسناد و کتب مهم تصوف نقشبندیه، مصاحبه عمیق با شیوخ ، خلفا و مریدان ، سعی شده است نظریات نظریه‌پردازانی مانند ابن خلدون، وبر، ترنر و وان برونسن در مورد تصوف مورد بررسی قرار بگیرد و سازمان اقتصادی تصوف نقشبندیه خالدی در کردستان بررسی شود. بر همین اساس محققین به دنبال بررسی عمیقتر این موضوع بودند. در ساختار طریقت، شیخ یا قطب، مرشد و فرد مقدسی است که مریدان همیشه در ید اقتدار وی هستند و بدون رضایت ایشان نمیتوانند هیچ نوع عملی را انجام دهند. نفع شیخ برای مریدان تنها نفع معنوی و آن جهانی است اما مریدان منافع مادی بسیاری برای شیوخ دارند. مریدان نیروی کار رایگانی هستند که باید با عشق و بدون اعتراض بر روی زمین-های شیخ کار کنند و تمام محصول متعلق به خانقاه و شیخ است. تصوف نقشبندیه هرچند در ابتدای امر مبتنی بر انتقال اقتدار معنوی غیر ارثی بود، اما در ادامه، مرشد بودن تبدیل به امر خانوادگی و ارثی شده است. «فئودالیته مقدس» کلان مفهوم یا نتیجه‌ای است که برای این سازمان اقتصادی به دست آمده است

تازه های تحقیق

 

ابادیا، لیونل.1398. «جامعه­شناسی اقتصاد و دین». علیرضا خدامی. نشر نقد فرهنگ. چاپ اول.

ابن خلدون، عبدالرحمن .1394. «مقدمه­ی ابن خلدون». جلد دوم.  محمد پروین گنابادی. نشر دیجیتال. چاپ اول.

-بایزیدی، محمود .1396. «آداب و رسوم کردان». عزیز، محمدپور داشبندی. بی جا. میعاد.

-بیسارانی، ملا حامد (کاتب الاسرار) .1386. «سیری در ریاض المشتاقین». در بیان احوال و مناقب حضرت مولانا خالد ضیاء­الدین و حضرت شیخ عثمان سراج الدین. چاپ اول.

-پورمحمدی املشی، نصرالله؛ جوانمردی، علیه .1394. «نقش و جایگاه مشلیخ و طریقت در تحولات اجتماعی و تاریخ معاصر کردستان». پژوهش نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی سال چهارم. شماره دوم. پاییز و زمستان 1394. صص 39-56.

-پیربداقی، فاطمه .1392.  «تحلیل محتوای کمی و کیفی». پیام پژوهش. سال نهم. شماره 101. ص 27-30.

-تابانی، حبیب­الله .1380. «وحدت قومی کرد و ماد منشا، نژاد و تاریخ و تمدن کردستان». تهران. نشر گستره.

-تبریزی، منصوره .1391. «تحلیل محتوای کیفی از منظر رویکردهای قیاسی و استقرایی». فصلنامه علوم اجتماعی. شماره 64. بهار . صص 159-138.

-تامسون، کنت و دیگران .1395. «دین و ساختار اجتماعی». علی بهرامپور و حسن محدثی. چاپ سوم. تهران. نشر کویر.

-توکلی، محمد رئوف .1354. «تاریخ تصوف در کردستان». نشر الکترونیکی. چاپ دوم.

-افندی اربیلی، ملا علی .1395 . «سراج­ الطالبین در مناقب قطب العارفین شیخ محمد علی حسام الدین نقشبندی». بازخوانی سوران حسامی نقشبندی. چاپ الکترونیکی.

-ابوبکر خوانچه، سپهرالدین .1368. «زندگی نامه عارف ربانی حضرت شیخ یوسف ملقب به شمس الدین برهانی». مرکز نشر فرهنگ و ادبیات کردی. انتشارات صلاح الدین ایوبی. چاپ اول.

-سراج الدین نقشبندی ثانی، حضرت شیخ محمد عثمان .1395. «سراج القلوب به انضمام برخی رسائل».  امجد امام. نشر و چاپ مدیریت موقوفه­ی خانقاه حضرت شیخ عثمان سراج الدین ثانی استانبول. چاپ اول.

-نویسنده نامعلوم. موجود در کانال تلگرامی شاه عثمان .1398. «شرح وصایای قدسی قطب العارفین و غوث السالکین حضرت شیخ عثمان سراج الدین خالدی نقشبندی مجددی طویلی». چاپ بصورت آزاد.دی ماه 1398.

-حضرتی، حسن، قنبری صباح .1394. «حکومت دراویش در کردستان عراق (1918-1931 م)». مطالعات تاریخ اسلام. سال هفتم. شماره 27. زمستان 1394.صص58-80.

-ترنر، برایان .1395. «ماکس وبر و اسلام». سعید وصالی. چاپ چهارم. تهران. نشر مرکز.

-توکلی، محمد رئوف .1378. «تاریخ تصوف در کردستان». چاپ دوم

-دانستن، لسلی .1386. «آیین پروتستان». عبدالرحیم سلیمانی. موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی. چاپ اول.

-فلیک، اووه .1387. «درآمدی بر تحقیق کیفی». هادی جلیلی. نشر نی. چاپ اول، تهران.

-سوئدبرگ، ریچارد .1397. «ماکس وبر و جامعه شناسی اقتصادی». شهین احمدی. چاپ اول. تهران. نشر دنیای اقتصاد.

-سیدین، علی .1387. «پشمینه پوشان: فرهنگ سلسله­های صوفیه». نشر نی. چاپ اول.

-قاسملو، عبدالرحمن .2004. «کوردوستان و کورد (لیکولینه وه­یکی سیاسی و ئابوری)». چاپخانه­ی کتیبی ئه­رزان. سوئید گه­لاویژی 2004.

-کریپندورف .1388. «تحلیل محتوا: مبانی روش­شناسی». هوشنگ نایبی. نشر نی. چاپ دوم. تهران.

-کراسول، جان .1394. «پویش کیفی و طرح پژوهش  (انتخاب از میان پنج رویکرد روایت­پژوهی، پدیدارشناسی، نظریه داده بنیاد، قوم نگاری، مطالعه موردی)». ترجمه دانایی فرد، حسن و حسین کاظمی. انتشارات صفار. چاپ دوم. تهران.

-گیلانی، عبدالقادر .1369. فتح الربانی. مهدوی، محمد جعفر. نشر احسان. چاپ اول.

-لاهوری، اقبال .1345. «احیای فکر دینی در اسلام». احمد آرام.نشر موسسه فرهنگ منطقه­ئی.

-مارکس، کارل .1357. «درباره مسئله یهود». ترجمه ع. افق.

-معتمدی، مهیندخت .1368. «مولانا خالد نقشبندی و پیروان طریقت او». انتشارات پاژنگ. چاپ اول.

-مدرس، عبدالکریم .1979. «یادی مه­ردان (به­رگی یه­کم مه­ولانا خالید نقشبندی)». انتشاراتی کوردستان. چاپی یه­که­م.

-مدرس، ملا عبدالکریم .1983. «یادی مه­ردان (به­رگی دوهه­م، شیخه نه­قشبه­ندیه­کانی هه­ورامان و هه­ندی له موریدو مه­نسووبه دیاره­کانیان». انتشارات کردستان. چاپی یه­کم.

-مولانا غوث محمد، صاحب نقشبندی.1383. «طریقه الراشدین و حجه المسترشدین». تالیف جامع العقول و المنقول عمده العلما العلام و زبده المشایخ الکرام حضرت مولانا غوث محمد نقشبندی مجددی قدس سره الشریف. تجدید چاپ 1383.

-منصوری مقدم، منصور .1395. «بررسی مردم­شناختی منطقه اورامانات». دفتر میراث فرهنگی استان کردستان. طرح پژوهشی.

-وان بروین سن، مارتین .1378. «جامعه­شناسی مردم کرد». ابراهیم یونسی. تهران. نشر پانیز.

-وبر، ماکس .1396. «جامعه­شناسی دین». محسن ثلاثی. نشر ثالث. چاپ اول. تهران.

-یاووز، هاکان .1392. «هویت سیاسی اسلامی در ترکیه معاصر». آزاد حاجی آقایی. نشر اشاره. چاپ اول. تهران.

-ئه­فراسیاو هه­ورامی .2002. «شورشی شیخ سه­عیدی پیران و سوقیت (له به­لگه­نامه و چاپه­منیه­کانی سوفیت دا)». ده­زگای چاپ وپه­خشی سه­رده­م. سلیمانی.

-ره­سول، جه­عفر عه­لی .2008. «سوفیزم و کاریگه­ری له بزوتنه­وه­ی رزگاریخوازی نه­ته­وه­یی گه­لی کورددا (1880-1925)». مه­لبه­ندی کوردو لوجی. سلیمانی 2008. چاپخانه­ی شفان.

-اولکوت، مارسا بریل .2020. «میژوی ته­سه­وف له ئاسیای ناوه­راستدا». وه­رگیرانی عه­بدولله ئه­حمه­د محه­مه­د. ناوه­ندی کوردستان بو تویژینه­وه له ململانی و قه­یرانه­کان. عیراق. سلیمانی. گردی سرچنار.

-خه­لیقی، حوسین .1992. «کومه­لناسی کورده­واری». به­رگی دوهه­م.چاپخانه­ی الحوادث. به­غدا.

.Eymal B, Demmallino, M.Saleh S .Ali, Abd. Qadir Gassing, Munsi Lamper, La Nalefo& other .2017. "Sufism and Behavior of Maritime Economic Community (case study on Pakkaja community in south Sulawesi) ". Journal of Sustainable Development. Vol. 9, 2016.136-147.

.Van Bruinessen, Martin .1992. Agh, Shaikh and State. The Social ND Political Structures of Kurdistan". Zed books Ltd. london n1 9bu, UK

.Mayring,p. & U. Flick,. & Kardoff,E. And Steinke, I. 2004. " Qualtive Content Analysis,. A Companion to Qualitative Research",. London: Sage.

.Machlis. Elisheva .2019. "Reevaluating Sectarianism in light sufi Islam: The case-studies of the Naqshbandiyya and Qadirriyya in Syria and Iraq". Truman institute. Hebrew University.sociology of Islam. 1-21.

.Solaimani, Kamal .2019. "A Kurdish Sufi Master and His Christian Neighbors". The Journal of Critical Global South Studies. Vol.2, No. 1,..Published by :Pluto Journal.

.Svante E. Cornell .2020. "The Naqshbandi-Khalidi order and Political Islam in Turkey". Hudson Institute. 3/15/2020.studies program of central asia.

.Tahir. Sayyid .2017. "Islamic Economic and Prospect for Theoretical and Empirical Research". Islamic econ, vol.30 No.1, PP:3-20(JANNUARY 2017).

 

کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

"Sacred Feudalism"?, The Economic Structure and Organization of the Khalidi Naqshbandi Sufi Order in Sunni Kurdish Regions of Iran

نویسندگان English

Sara Shariati Mazinani 1
Jamil Mafakheri Bashmagh 2
1 Assistant Professor, Department of Sociology, University of Tehran and Specialist in Sociology of Religion
2 PhD student in Economic Sociology, University of Tehran
چکیده English

The Naqshbandi Sufi order, as an influential religious movement, has had a profound impact on the cultural, social, political, and economic dimensions of Sunni Kurdish regions in Iran. Some scholars have viewed Sufism as a factor contributing to societal backwardness, while others, such as Yavuz in Turkey, have considered it a driver of economic development.



This study employs content analysis and examines key documents and texts of the Naqshbandi order, along with in-depth interviews with Sheikhs, Khalifas, and followers (murids) . It aims to analyze the theories of scholars like Ibn Khaldun, Weber, Turner, and van Bruinessen regarding Sufism and to investigate the economic organization of the Khalidi Naqshbandi order in Kurdistan.

. Based on this premise, the researchers sought to examine this issue more deeply.



Within the structure of the order, the Sheikh or Qutb is a sacred guide whose followers are perpetually under his authority; they cannot undertake any action without his consent. The benefit of the Sheikh for the murids is solely spiritual and otherworldly, whereas the murids provide substantial material benefits for the Sheikhs. The murids essentially serve as a unpaid labor force, expected to work on the Sheikh's lands with love and without objection, with the entire produce belonging to the Khanqah and the Sheikh.



Although the Naqshbandi order was initially based on non-hereditary spiritual authority, the role of Murshid (guide) eventually became a familial and hereditary matter. "Sacred Feudalism" is the overarching concept or conclusion derived for this economic organization.

کلیدواژه‌ها English

Sacred Feudalism
Sheikh
Murid
Principles of the Tariqah
Economic Organization
 
ابادیا، لیونل.1398. «جامعه­شناسی اقتصاد و دین». علیرضا خدامی. نشر نقد فرهنگ. چاپ اول.
ابن خلدون، عبدالرحمن .1394. «مقدمه­ی ابن خلدون». جلد دوم.  محمد پروین گنابادی. نشر دیجیتال. چاپ اول.
-بایزیدی، محمود .1396. «آداب و رسوم کردان». عزیز، محمدپور داشبندی. بی جا. میعاد.
-بیسارانی، ملا حامد (کاتب الاسرار) .1386. «سیری در ریاض المشتاقین». در بیان احوال و مناقب حضرت مولانا خالد ضیاء­الدین و حضرت شیخ عثمان سراج الدین. چاپ اول.
-پورمحمدی املشی، نصرالله؛ جوانمردی، علیه .1394. «نقش و جایگاه مشلیخ و طریقت در تحولات اجتماعی و تاریخ معاصر کردستان». پژوهش نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی سال چهارم. شماره دوم. پاییز و زمستان 1394. صص 39-56.
-پیربداقی، فاطمه .1392.  «تحلیل محتوای کمی و کیفی». پیام پژوهش. سال نهم. شماره 101. ص 27-30.
-تابانی، حبیب­الله .1380. «وحدت قومی کرد و ماد منشا، نژاد و تاریخ و تمدن کردستان». تهران. نشر گستره.
-تبریزی، منصوره .1391. «تحلیل محتوای کیفی از منظر رویکردهای قیاسی و استقرایی». فصلنامه علوم اجتماعی. شماره 64. بهار . صص 159-138.
-تامسون، کنت و دیگران .1395. «دین و ساختار اجتماعی». علی بهرامپور و حسن محدثی. چاپ سوم. تهران. نشر کویر.
-توکلی، محمد رئوف .1354. «تاریخ تصوف در کردستان». نشر الکترونیکی. چاپ دوم.
-افندی اربیلی، ملا علی .1395 . «سراج­ الطالبین در مناقب قطب العارفین شیخ محمد علی حسام الدین نقشبندی». بازخوانی سوران حسامی نقشبندی. چاپ الکترونیکی.
-ابوبکر خوانچه، سپهرالدین .1368. «زندگی نامه عارف ربانی حضرت شیخ یوسف ملقب به شمس الدین برهانی». مرکز نشر فرهنگ و ادبیات کردی. انتشارات صلاح الدین ایوبی. چاپ اول.
-سراج الدین نقشبندی ثانی، حضرت شیخ محمد عثمان .1395. «سراج القلوب به انضمام برخی رسائل».  امجد امام. نشر و چاپ مدیریت موقوفه­ی خانقاه حضرت شیخ عثمان سراج الدین ثانی استانبول. چاپ اول.
-نویسنده نامعلوم. موجود در کانال تلگرامی شاه عثمان .1398. «شرح وصایای قدسی قطب العارفین و غوث السالکین حضرت شیخ عثمان سراج الدین خالدی نقشبندی مجددی طویلی». چاپ بصورت آزاد.دی ماه 1398.
-حضرتی، حسن، قنبری صباح .1394. «حکومت دراویش در کردستان عراق (1918-1931 م)». مطالعات تاریخ اسلام. سال هفتم. شماره 27. زمستان 1394.صص58-80.
-ترنر، برایان .1395. «ماکس وبر و اسلام». سعید وصالی. چاپ چهارم. تهران. نشر مرکز.
-توکلی، محمد رئوف .1378. «تاریخ تصوف در کردستان». چاپ دوم
-دانستن، لسلی .1386. «آیین پروتستان». عبدالرحیم سلیمانی. موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی. چاپ اول.
-فلیک، اووه .1387. «درآمدی بر تحقیق کیفی». هادی جلیلی. نشر نی. چاپ اول، تهران.
-سوئدبرگ، ریچارد .1397. «ماکس وبر و جامعه شناسی اقتصادی». شهین احمدی. چاپ اول. تهران. نشر دنیای اقتصاد.
-سیدین، علی .1387. «پشمینه پوشان: فرهنگ سلسله­های صوفیه». نشر نی. چاپ اول.
-قاسملو، عبدالرحمن .2004. «کوردوستان و کورد (لیکولینه وه­یکی سیاسی و ئابوری)». چاپخانه­ی کتیبی ئه­رزان. سوئید گه­لاویژی 2004.
-کریپندورف .1388. «تحلیل محتوا: مبانی روش­شناسی». هوشنگ نایبی. نشر نی. چاپ دوم. تهران.
-کراسول، جان .1394. «پویش کیفی و طرح پژوهش  (انتخاب از میان پنج رویکرد روایت­پژوهی، پدیدارشناسی، نظریه داده بنیاد، قوم نگاری، مطالعه موردی)». ترجمه دانایی فرد، حسن و حسین کاظمی. انتشارات صفار. چاپ دوم. تهران.
-گیلانی، عبدالقادر .1369. فتح الربانی. مهدوی، محمد جعفر. نشر احسان. چاپ اول.
-لاهوری، اقبال .1345. «احیای فکر دینی در اسلام». احمد آرام.نشر موسسه فرهنگ منطقه­ئی.
-مارکس، کارل .1357. «درباره مسئله یهود». ترجمه ع. افق.
-معتمدی، مهیندخت .1368. «مولانا خالد نقشبندی و پیروان طریقت او». انتشارات پاژنگ. چاپ اول.
-مدرس، عبدالکریم .1979. «یادی مه­ردان (به­رگی یه­کم مه­ولانا خالید نقشبندی)». انتشاراتی کوردستان. چاپی یه­که­م.
-مدرس، ملا عبدالکریم .1983. «یادی مه­ردان (به­رگی دوهه­م، شیخه نه­قشبه­ندیه­کانی هه­ورامان و هه­ندی له موریدو مه­نسووبه دیاره­کانیان». انتشارات کردستان. چاپی یه­کم.
-مولانا غوث محمد، صاحب نقشبندی.1383. «طریقه الراشدین و حجه المسترشدین». تالیف جامع العقول و المنقول عمده العلما العلام و زبده المشایخ الکرام حضرت مولانا غوث محمد نقشبندی مجددی قدس سره الشریف. تجدید چاپ 1383.
-منصوری مقدم، منصور .1395. «بررسی مردم­شناختی منطقه اورامانات». دفتر میراث فرهنگی استان کردستان. طرح پژوهشی.
-وان بروین سن، مارتین .1378. «جامعه­شناسی مردم کرد». ابراهیم یونسی. تهران. نشر پانیز.
-وبر، ماکس .1396. «جامعه­شناسی دین». محسن ثلاثی. نشر ثالث. چاپ اول. تهران.
-یاووز، هاکان .1392. «هویت سیاسی اسلامی در ترکیه معاصر». آزاد حاجی آقایی. نشر اشاره. چاپ اول. تهران.
-ئه­فراسیاو هه­ورامی .2002. «شورشی شیخ سه­عیدی پیران و سوقیت (له به­لگه­نامه و چاپه­منیه­کانی سوفیت دا)». ده­زگای چاپ وپه­خشی سه­رده­م. سلیمانی.
-ره­سول، جه­عفر عه­لی .2008. «سوفیزم و کاریگه­ری له بزوتنه­وه­ی رزگاریخوازی نه­ته­وه­یی گه­لی کورددا (1880-1925)». مه­لبه­ندی کوردو لوجی. سلیمانی 2008. چاپخانه­ی شفان.
-اولکوت، مارسا بریل .2020. «میژوی ته­سه­وف له ئاسیای ناوه­راستدا». وه­رگیرانی عه­بدولله ئه­حمه­د محه­مه­د. ناوه­ندی کوردستان بو تویژینه­وه له ململانی و قه­یرانه­کان. عیراق. سلیمانی. گردی سرچنار.
 
.Eymal B, Demmallino, M.Saleh S .Ali, Abd. Qadir Gassing, Munsi Lamper, La Nalefo& other .2017. "Sufism and Behavior of Maritime Economic Community (case study on Pakkaja community in south Sulawesi) ". Journal of Sustainable Development. Vol. 9, 2016.136-147.
.Van Bruinessen, Martin .1992. Agh, Shaikh and State. The Social ND Political Structures of Kurdistan". Zed books Ltd. london n1 9bu, UK
.Mayring,p. & U. Flick,. & Kardoff,E. And Steinke, I. 2004. " Qualtive Content Analysis,. A Companion to Qualitative Research",. London: Sage.
.Machlis. Elisheva .2019. "Reevaluating Sectarianism in light sufi Islam: The case-studies of the Naqshbandiyya and Qadirriyya in Syria and Iraq". Truman institute. Hebrew University.sociology of Islam. 1-21.
.Solaimani, Kamal .2019. "A Kurdish Sufi Master and His Christian Neighbors". The Journal of Critical Global South Studies. Vol.2, No. 1,..Published by :Pluto Journal.
.Svante E. Cornell .2020. "The Naqshbandi-Khalidi order and Political Islam in Turkey". Hudson Institute. 3/15/2020.studies program of central asia.
.Tahir. Sayyid .2017. "Islamic Economic and Prospect for Theoretical and Empirical Research". Islamic econ, vol.30 No.1, PP:3-20(JANNUARY 2017).
 
دوره 14، شماره 56
پاییز 1404
صفحه 11-50

  • تاریخ دریافت 17 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 26 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 27 آبان 1404