تحلیل گفتمان تحول ارزش‌های اجتماعی خانواده در سینمای دهه شصت ایران

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
ناهید رودافشان 1
سعید معدنی 2
محمد باقر تاج الدین 3
1 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی فرهنگی،دانشکده علوم انسانی،گروه علوم اجتماعی،ارتباطات و رسانه،دانشگاه آزاد اسلامی واحدتهران مرکزی،تهران،ایران.
2 استادیار دانشکده علوم انسانی،گروه علوم اجتماعی،ارتباطات و رسانه،دانشگاه آزاد اسلامی واحدتهران مرکزی،تهران،ایران.(نویسنده مسئول)
3 استادیار دانشکده علوم انسانی،گروه علوم اجتماعی،ارتباطات و رسانه،دانشگاه آزاد اسلامی واحدتهران مرکزی،تهران،ایران.
10.22034/scm.2025.525186.1881
چکیده
این پژوهش با هدف بررسی تحول ارزش‌های اجتماعی خانواده در سینمای ایران دهه ۱۳۶۰ با استفاده از چارچوب تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف انجام شده است. چهار فیلم این دهه، شامل مترسک، بگذار زندگی کنم، سایه‌های غم و در آرزوی ازدواج، مورد تحلیل قرار گرفتند. نتایج نشان می‌دهد که این فیلم‌ها بازنمایی پیچیده‌ای از کشاکش گفتمانی میان ارزش‌های سنتی و مدرن را در بستر تحولات اجتماعی-سیاسی پس از انقلاب اسلامی، جنگ تحمیلی، بحران اقتصادی و تثبیت ایدئولوژی دینی ارائه می‌دهند. گفتمان سنتی، متمرکز بر پدرسالاری، نقش‌های جنسیتی ثابت (پدر نان‌آور، مادر خانه‌دار)، قداست ازدواج و تأکید بر فرزندآوری زیستی، در برابر گفتمان‌های نوظهور استقلال فردی، برابری جنسیتی، بازتعریف مادری و پذیرش اشکال جدید خانواده (فرزندخواندگی) قرار می‌گیرد. در مترسک، انسجام خانواده از طریق پذیرش نقش نامادری و همبستگی اجتماعی تقویت می‌شود. بگذار زندگی کنم با نمایش طلاق و مطالبه استقلال زنان، چالش‌های نقش‌های سنتی را برجسته می‌سازد. سایه‌های غم با طرح مسئله ناباروری و پذیرش فرزندخواندگی، مفهوم مادری را بر پایه پیوندهای عاطفی بازتعریف می‌کند. در آرزوی ازدواج نیز مقاومت نسل جوان در برابر اقتدار پدرسالارانه و تأکید بر استقلال شغلی و تحصیلی را به تصویر می‌کشد. این فیلم‌ها، خانواده دهه ۶۰ را نهادی دوگانه نشان می‌دهند که هم حافظ ارزش‌های رسمی است و هم عرصه‌ای برای تنش و تحول تدریجی به سوی ارزش‌های مدرن.
کلیدواژه‌ها
تحلیل گفتمان"
ارزش‌های اجتماعی"
خانواده"
سینمای ایران"
"
فرکلاف"
موضوعات

عنوان مقاله English

Discourse Analysis of the Transformation of Social Values in the Family in Iranian Cinema of the 1980s

نویسندگان English

nahid roodafshan 1
Saied Maadani 2
Mohammadbagher Tajeddin 3
1 PhD Student in Cultural Sociology, Faculty of Humanities, Department of Social Sciences, Communication and Media, Islamic Azad University, Tehran Central Branch, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Faculty of Humanities, Department of Social Sciences, Communication and Media, Islamic Azad University, Tehran Central Branch, Tehran, Iran (Corresponding Author)
3 Assistant Professor, Faculty of Humanities, Department of Social Sciences, Communication and Media, Islamic Azad University, Tehran Central Branch, Tehran, Iran
چکیده English

This study aims to examine the transformation of social family values in Iranian cinema of the 1980s, using Fairclough’s framework of critical discourse analysis. Four films from this decade The Scarecrow, Let Me Live, Shadows of Sorrow, and Longing for Marriage were analyzed. The findings show that these films present a complex representation of discursive struggles between traditional and modern values, set against the backdrop of post-Islamic Revolution socio-political changes, the Iran-Iraq war, economic crisis, and the consolidation of religious ideology.The traditional discourse, centered around patriarchy, fixed gender roles (father as breadwinner, mother as homemaker), the sanctity of marriage, and an emphasis on biological reproduction, is challenged by emerging discourses that advocate for individual autonomy, gender equality, redefinition of motherhood, and acceptance of new forms of family (such as adoption).In The Scarecrow, family cohesion is reinforced through the acceptance of the stepmother's role and social solidarity. Let Me Live highlights the challenges to traditional roles by portraying divorce and women's demand for independence. Shadows of Sorrow redefines the concept of motherhood based on emotional bonds by addressing infertility and the acceptance of adoption. Longing for Marriage depicts the younger generation’s resistance to patriarchal authority and emphasizes professional and educational independence.These films portray the family of the 1980s as a dual institution—both a preserver of official values and a site of tension and gradual transformation toward modern values.

کلیدواژه‌ها English

Discourse Analysis"
Social Values"
. "
Family"
Iranian Cinema"
"
Fairclough"
 
آقاگل‌زاده، فردوس (1385). تحلیل گفتمان انتقادی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
باقری،محمد امین؛ سیف اللهی،سیف الله؛ شهبازی ،مظفر الدین؛ باصری، علی (1401)بررسی مؤثرعوامل بر تغییر ارزش های اجتماعی حاکم بر خانواده های شهر اراک از شروع انقلاب اسلامی در سال 1357 تا کنون. دوفصلنامة علمی پژوهشی پاسداری فرهنگی انقلاب اسلامی دانشکده علوم انسانی اسلامی و قدرت نرم دانشگاه افسری و تربیت پاسداری امام حسین(ع) 284- 255.
بشیر،حسین(1399).روش عملیاتی تحلیل گفتمان.تهران.انتشارات سروش.
راودراد، اعظم (1391). جامعه‌شناسی سینما و سینمای ایران. تهران: مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران.
عباس زاده، محمد؛آقایاری هیر،توکل؛ علیزاده اقدم ،محمدباقر؛عدلی پور ،صمد(1399) تحولات نهاد خانواده در فرایند نوسازی و تأثیر آن بر سیاست گذاری ایران در حوزه خانواده. فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ ارتباطات، ۱۹۲-۱۶۱.
فرکلاف، نورمن (1379)تحلیل انتقادی گفتمان. ترجمه فاطمه شایسته‌پیران و دیگران. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.
لبیبی، محمد(1392) نگرشی نوین به تحول ارزش های خانوادگی در ایران .ماهنامه کتاب ماه علوم اجتماعی، 39- 32 .
محسنی، محمدجواد(1391).جستاری در نظریه و روش تحلیل گفتمان فرکلاف. معرفت فرهنگی و اجتماعی، 86-63.
محمدی، جمال و بیچرانلو، عبدالله (1392) تحلیل روایی دگرگونی ارزش‌ها، هویت‌ها و سبک‌های زندگی در سینمای بعد از انقلاب. پژوهشنامه انتقادی علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 113–87.
مدیری، فاطمه (1397)گونه‌های مختلف ارزش‌های خانوادگی و همبسته‌های اقتصادی-اجتماعی آن درشهر تهران. مجله جامعه‌شناسی کاربردی، 166-147.
نیازی،محسن؛مزروعی نصرآبادی، اسماعیل؛ آقابزرگی زاده، شیوا (1399) آینده‌پژوهی تغییر ارزش‌های خانواده در ایران با استفاده از رویکرد تحلیل لایه‌ای علی. فصلنامه علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی،102-71.  
یورگنسن، ماریان؛ فیلیپس، لوئیز (1394). نظریه و روش در تحلیل گفتمان. ترجمه هادی جلیلی. تهران: نشر نی.
Abbaszadeh, Mohammad; Aghayari Hir, Tavakkol; Alizadeh Aghdam, Mohammad Bagher; Adlipour, ‎Samad (2020). Transformations of the Family Institution in the Process of Modernization and Its Impact ‎on Iran’s Family Policy-Making. Quarterly Journal of Cultural-Communication Studies, 161–192.‎‏ (In Persian)
‎Aqagolzadeh, Ferdows (‎‏2006‏‎).Critical Discourse Analysis. Tehran: Scientific and Cultural ‎Publishing Company‏.‏(In Persian)
‎Bagheri, Mohammad Amin; Seifollahi, Seifollah; Shahbazi, Mozaffar al-Din; Baseri, Ali (‎‏2022‏‎). ‎Investigating the Effective Factors on the Transformation of Social Values Governing Families in ‎the City of Arak from the Islamic Revolution in ‎‏1978to the Present. Scientific-Research ‎Biannual Journal of Cultural Guardianship of the Islamic Revolution, Faculty of Islamic ‎Humanities and Soft Power, Imam Hossein University ,255-284.‏ (In Persian)
‎Bashir, Hossein (‎‏2020‏‎).Operational Method of Discourse Analysis. Tehran: Soroush ‎Publications‏.‏(In Persian)
‎Fairclough, Norman (‎‏2000‏‎). Critical Discourse Analysis. Translated by Fatemeh Shayesteh-Piran ‎and others. Tehran: Center for Media Studies and Research‏.‏(In Persian)
‎Jørgensen, Marianne; Phillips, Louise (‎‏2015‏‎). Theory and Method in Discourse Analysis. ‎Translated by Hadi Jalili. Tehran: Ney Publishing‏.‏(In Persian)
‎Labibi, Mohammad (‎‏2013‏‎). A New Perspective on the Transformation of Family Values in Iran. ‎Ketab-e Mah Social Sciences, 32–39. (In Persian)
‎Madiri, Fatemeh (‎‏2018). Types of Family Values and Their Socio-Economic Correlates in the ‎City of Tehran. Journal of Applied Sociology,,147-166 ‎‏.(In Persian)
‎Mohammadi, Jamal, and Beichranlou, Abdollah (‎‏2013‏‎). Narrative Analysis of the ‎Transformation of Values, Identities, and Lifestyles in Post-Revolutionary Iranian Cinema. ‎Critical Journal of Humanities and Cultural Studies, ‎‏87‏‎–113.‏ (In Persian)
‎Mohseni, Mohammad Javad (‎‏2012‏‎). An Essay on Fairclough’s Theory and Method of Discourse ‎Analysis. Cultural and Social Knowledge, 63-86.‏ (In Persian)
‎Niazi, Mohsen; Mazroui Nasrabadi, Esmaeil; Aghabozorgizadeh, Shiva (‎‏2020). Futures Studies ‎of Family Value Changes in Iran Using the Causal Layered Analysis Approach. Allameh ‎Tabataba’i University Social Sciences Quarterly‏‎,71-102 ‎‏.‏(In Persian)
‎Ravadrad, Azam (‎‏2012). Sociology of Cinema and Iranian Cinema. Tehran: University of Tehran ‎Press‏.‏(In Persian)
‎‎Jagger, Gill, and Caroline Wright. (1999). Changing Family Values. New York: Routledge.‎
 
جامعه فرهنگ رسانه
دوره 14، شماره 55
تابستان 1404
صفحه 255-292

  • تاریخ دریافت 17 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 19 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 25 مرداد 1404