زمینه های جامعه شناختی استبداد و ارتباط آن با ساخت قدرت در عهد ناصری ( از ابتدای سلطنت تا پیش از جنبش تنباکو در ایران) بر اساس نظریه ساختاربندی آنتونی گیدنز

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 بخش تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران (نویسنده مسئول)
2 دانشجوی دکتری، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
چکیده
یکی از مباحثی که سده هاست فکر بسیاری از اندیشمندان را به خود مشغول کرده استبداد و راههای مبارزه با آن است. اساسأ استبداد با قدرت مطلقه ی شاه و سلطان شناخته می شود، قدرتی که هیچ حد و مرزی و محدودیتی برای خود قایل نیست و ایستایی و سکون و ارعاب بر جامعه حاکم می شود. عرصه متحول قدرت در ایران همواره با برآیند و تلاقی منازعه و مصالحه طبقات قدرتمند اجتماعی رقم خورده است. با این وجود دوره قاجار از نظمی خود جوش با محوریت نیروهای اجتماعی-سیاسی و دولت برخوردار بود. در این مقاله نگارنده در صدد است که با روش تبیینی و علّی و از منظر جامعه شناسی تاریخی، زمینه های استبداد در ساخت قدرت طبقاتی- اجتماعی جامعه ایران عصر ناصری را، در قالب تحرکات و کنش های جمعی، تبیین و تحلیل نموده و با کاربست الگوی تلفیقی ساختار بندی آنتونی گیدنز، پدیدة استبداد را از دوران ناصری تا پیش از جنبش تنباکو در ایران پی گیری نماید. بنابراین با استفاده از دیالکتیک کنش و ساختار و نسبت آن ها با عملکرد عاملان اجتماعی تأثیرگذار از موقعیت های اجتماعی خویشتن، می توانیم علت بنیادین ساختار استبدادی را از دوران ناصری تا پیش از جنبش تنباکو، در ساختارهای شکل گرفته در بطن وقایع و حوادث را در این دوران پی گیری، تبیین و تحلیل نماییم. یافته های پژوهش نشان می دهد که استبداد از رفتار دولت به تنهایی بر نمی آید بلکه ریشه در روابط پیچیده ای میان ساختار قدرت در جامعه شکل می گرفت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The sociological contexts of tyranny and its relationship with the construction of power in the Nasrid era (from the beginning of the reign to before the tobacco movement in Iran) based on Anthony Giddens' theory of structuring

نویسندگان English

hamid hajianpour 1
susan ghasemi heidari 2
1 Department of History, School of Literature & Humanity Science, shiraz university, shiraz, iran
2 PhD Student,Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Shiraz University, Shiraz, Iran
چکیده English

One of the topics that has occupied the minds of many thinkers for centuries is tyranny and the ways to fight it. Basically, tyranny is known as the absolute power of the king and sultan, a power that does not impose any limits and restrictions on itself, and stability and intimidation dominates the society. The changing field of power in Iran has always been determined by the outcome and intersection of conflicts and compromises of powerful social classes. However, the Qajar period had a self-sustaining order centered on socio-political forces and the government. In this article, the author intends to explain and analyze the grounds of tyranny in the construction of class-social power in Nasrid era Iranian society, in the form of collective movements and actions, with the explanatory and causal method and from the perspective of historical sociology. Anthony Giddens' integrated model of structuring traces the phenomenon of tyranny from the Nasrid period to before the tobacco movement in Iran. Therefore, by using the dialectic of action and structure and their relationship with the performance of influential social agents from their own social situations, we can find the fundamental cause of the authoritarian structure from the Nasser era to before the tobacco movement, in the structures formed in the heart of events and incidents. This is the time to follow, explain and analyze.

کلیدواژه‌ها English

Tyranny
power
peoples
Qajar. Giddens
 
 آبراهامیان، یرواند (1391). ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل محمدی و ابراهیم فتاحی، چاپ نوزدهم، تهران: نی.
آبراهامیان، یرواند (الف1400). مقالاتی در جامعه‌شناسی سیاسی ایران. ترجمه سهیلا ترابی فارسانی، چاپ چهارم، تهران: شیرازه.
آبراهامیان، یرواند و اشرف و کاتوزیان (1386). جُستارهایی درباره تئوری توطئه در ایران، گرداوری و ترجمه محمدابراهیم فتاحی، چاپ چهارم، تهران: نشر نی.
آجدانی، لطف‌الله ( 1387). روشنفکران ایران در عصر مشروطیت، چاپ دوم، تهران: نشر اختران.
احمدی، حمید (1392). قومیت و قوم‌گرایی در ایران افسانه و واقعیت چاپ دهم،. تهران: نشر نی.
 آزاد ارمکی، تقی (1380). مدرنیته ایرانی؛ روشنفکران و پارادایم فکری عقب‌ماندگی در ایران، چاپ اول، تهران: نشر اجتماع.
آژند، یعقوب (1367). قیام تنباکو، تهران: انتشارات امیرکبیر
 اسمیت، دنیس (1386). برآمدن جامعه‌شناسی تاریخی، ترجمه سید هاشم آقاجری، تهران: انتشارات مروارید.
اشرف، احمد و علی بنو عزیزی (1388). طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران. ترجمه سهیلا ترابی فارسانی، تهران: انتشارات نیلوفر.
اعظام قدسی، حسن (1379). کتاب خاطرات من یا روشن شدن تاریخ صد ساله، جلد دوم، کارنگ.
اکبری، محمدعلی (1371). ویژگی­های ساختار قدرت در ایران. مجله نامه فرهنگ. شماره 4، صص 91 - 81.
آوری، پیتر (1373). تاریخ معاصر ایران از تأسیس تا انقراض سلسله قاجاریه ترجمه محمد رفیعی مهرآبادی، چاپ سوم، تهران: مؤسسه انتشارات عطایی.
بشیریه، حسین (1379). ( الف). موانع توسعه سیاسی در ایران، چاپ ششم، تهران: گام نو.
بشیریه، حسین (1387(ب). دیباچه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران دوره جمهوری اسلامی، تهران: نشر نگاه معاصر.
پارکر، جان، (1386). ساخت یابی، ترجمه حسین قاضیان، تهران: نشر نی.
پور عظیمی، سعید، مصطفی قهرمانی ارشد (1391). پیش‌زمینه‌های استبداد پذیری در امثال فارسی، فصلنامه علمی- پژوهشی نقد ادبی، سال پنجم، شماره 20، زمستان.
پیران، پرویز (1384). «نظریه راهبرد و سیاست سرزمینی جامعه ایران.» اندیشه ایرانشهر. شماره 4.
پیرسون، کریستوفر (1380) معنای مدرنیت گفت‌وگو با آنتونی گیدنز، مترجم علی‌اصغر سعیدی، چاپ اول، تهران: انتشارات کویر.
تاجیک، محمدرضا و محمد شفق خوانی (1395). دیالکتیک مضاعف: ساخت یابی عقلانیت سیاسی جوامع، فصلنامه رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی، سال هفتم، شماره 45، بهار.
تهرانی، مسعود (1383). استبداد و اقتدارگرایی «ویژگی‌های شخصیت عقب‌مانده» (مجموعه مقالات)، نشر همراه بهار.
جلائی پور، محمدرضا (1384). آشنایی با آراء و آثار گیدنز در آنتونی گیدنز، چشم‌اندازهای جهانی، تهران: نشر‌ نی.
جنادله، علی (1395). روابط نهادی دولت و جامعه در ایران پیشا نوسازی (نقد نظریه شکاف تاریخی دولت و ملت در ایران و ارائه یک دیدگاه بدیل)، فصلنامه علوم اجتماعی، سال 26، شماره 76، بهار.
حائری، عبدالهادی (1387). نخستین رویارویی‌های اندیشه‌گران ایران با دو رویه تمدن بورژوازی غرب، چاپ پنجم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
حسنی فر، عبدالرحمن (1399). نقد دیدگاه «استبداد ایرانی» همایون کاتوزیان، دوفصلنامه علمی «پژوهش سیاست نظری»، شماره بیست و نهم، بهار و تابستان.
 حسنی، حمیدرضا و هادی موسوی (1400). انسان. کنش شناسی. پسا مدرنیته، مبانی انسان‌شناختی اندیشه اجتماعی معاصر در دیدگاه آنتونی گیدنز و جان سرل، چاپ اول، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
 خاتمی، احمد (1380). تاریخ ادبیات ایران در دوره بازگشت ادبی (از سقوط صفویه تا استقرار مشروطیه)، جلد اول، چاپ دوم، تهران: انتشارات پایا.
 خدادادی، محمد اسماعیل (1381). مبانی علم سیاست، چاپ دوم، قم: انتشارات یاقوت.
خسرو خاور، فرهاد، پیوندی و متقی (1399). تخیل (انگاره) اجتماعی و دولت در ایران، آزادی اندیشه، شماره نهم، تیر
ربانی زاده، محمدرحیم، و لطف‌الله لطفی (1394). ساختار قدرت در ایران عصر ناصری. جستارهای سیاسی معاصر، پژو کاتوزیان، محمدعلی (همایون). (1373). دموکراسی و توسعه اقتصادی، کتاب توسعه، شماره 7، تابستان.
رضا قلی، علی (1387). جامعه‌شناسی خودکامگی، چاپ پانزدهم، تهران: نشر نی.
رهبری، هادی (1387). تجار و دولت در عصر قاجار (از همزیستی تا رویارویی)، تهران: انتشارات کویر.
ریتزر، جورج و داگلاس جی.گودمن (1390). نظریه جامعه‌شناسی مدرن، مترجمان خلیل میرزایی و عباس لطفی زاده، چاپ اول، تهران: انتشارات جامعه شناسان.
زاهد، سعید (1396). جنبش‌های اجتماعی معاصر ایران، چاپ سوم، تهران: انتشارات سروش.
زرگری نژاد، غلامحسین (1398). اندیشه و سیاست در ایرانِ قاجار، جلدهای اول و دوم، چاپ اول، تهران: نگارستان اندیشه.
سریع القلم، محمود (1389). فرهنگ سیاسی ایران، چاپ اول، تهران: نشر فرزان.
سیف، احمد (2009). درباره استبداد ذهن و فرهنگ استبدادی، بی‌نا.
عالم، عبدالرحمن (1386). بنیادهای علم سیاست. چاپ هفدهم، تهران: نشر نی.
علمداری، کاظم (2015). جامعه مدنی گفتارها، زمینه‌ها و تجربه‌ها، آموزشکده آنلاین برای جامعه مدنی ایران، توانا
 فلور، ویلم (1365). جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ترجمه ابوالقاسم سری، چاپ اول، جلد اول، تهران: انتشارات توس.
فلور، ویلم (1366). جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ترجمه ابوالقاسم سری، جلد دوم، چاپ اول، تهران: انتشارات توس.
فوران، جان (1392). مقاومت شکننده تاریخ تحولات اجتماعی ایران از ۱۵۰۰ م تا انقلاب (اسلامی). ترجمه احمد تدین، چاپ نهم، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
قاسمی، یارمحمد (1389). رابطه دولت و جامعه مدنی در ایران از منظر جامعه شاسی تاریخی، مجله علوم اجتماعی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، پاییز و زمستان، صص 97-130.
قاضی‌ مرادی، حسن، (1390). استبداد در ایران، چاپ پنجم، تهران: نشر کتاب آمه.
قرگزلو، ناصر (1386). اصلاحات و تجدد در عصر قاجار، چاپ اول، بی‌جا.
قزوینی، محمد شفیع (1370). انتقاد اوضاع اجتماعی ایران دوره ناصری. به همراه رساله پیشنهادی برای اصلاح امور مملکت، به کوشش ایرج افشار، نشر طلایه.
 کاتوزیان، محمدعلی (1380). استبداد، دموکراسی و نهضت ملی. چاپ سوم، تهران: نشر مرکز.
کاتوزیان، محمدعلی (1389). دولت و جامعه در ایران، انقراض قاجار و استقرار پهلوی، ترجمه حسن افشار، چاپ پنجم. تهران: نشر مرکز.
کاتوزیان، محمدعلی (همایون) (1377). نه مقاله در جامعه‌شناسی تاریخی ایران، نفت و توسعه‌ اقتصادی، ترجمه‌ علیرضا طیب، چاپ اول، تهران: نشر مرکز.
 کواکبی، عبدالرحمان (1363). طبیعت استبداد، ترجمه عبدالحسین میرزای قاجار، چاپ اول، قم: دفتر تبلیغات.
گودرزی، غلامرضا (1389). درآمدی بر جامعه‌شناسی استبداد ایرانی. انتشارات مازیار.
گیدنز، آنتونی (1371). جامعه‌شناسی پیش درآمدی انتقادی. ترجمه ابوطالب فنایی، چاپخانه‌ مرکز نشر دانشگاه شیراز.
گیدنز، آنتونی (1381). سیاست، جامعه‌شناسی و نظریه اجتماعی، ترجمه منوچهر صبوری، چاپ دوم، تهران: نشر نی.
گیدنز، آنتونی (1397). ساخت جامعه، ترجمه اکبر احمدی، چاپ دوم، تهران: نشر علم.
گیدنز، آنتونی و فیلیپ ساتن (1395). جامعه‌شناسی، ترجمه هوشنگ نایبی، جلد اول، تهران: نشر نی.
گیدنز، آنتونی، (1384). چشم‌اندازهای جهانی. ترجمه محمدرضا جلائی پور چاپ دوم، تهران: انتشارات طرح نو.
لمبتون، ا.ک. س (1362). مالک و زارع در ایران، ترجمه منوچهر امیری، چاپ سوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ملکم، سر جان (بی‌تا). تاریخ ایران. ترجمه میرزاسماعیل حیرت، تصحیح مهدی قمی نژاد، جلد دوم.
مؤمنی، باقر (2537). ایران در آستانه انقلاب مشروطیت و ادبیات مشروطه، چاپ پنجم، تهران: انتشارات شباهنگ.
نجف زاده، مهدی (1387). بازخوانی رابطه قدرت در ایران: دولت ضعیف و جامعه قوی، رهیافت سیاسی و بین‌المللی، شماره 13.
نوابخش، مهرداد (1388). کاربرد نظریه‌های اجتماعی در روش‌شناسی تحقیق، تهران: انتشارات مؤسسه فرهنگی- هنری جهان کتاب.
نوذری، حسینعلی (1392). فلسفه تاریخ (روش‌شناسی و تاریخ‌نگاری)، چاپ سوم، تهران: طرح نو.
ورهرام، غلامرضا (1385). نظام سیاسی و سازمان‌های اجتماعی ایران در عصر قاجار، چاپ اول، تهران: انتشارات معین.
وکیلی، شروین (1389). نظریه قدرت، تهران: نشر شور آفرین و شرکت نشر نقد افکار.
ولی، عباس (1380). ایران پیش از سرمایه‌داری تاریخ نظری، ترجمه حسن شمس آوری، چاپ اول، تهران: نشر مرکز.
یوسفی محمدمهدی (1400). تئوری‌های استبداد، چاپ اول، تهران: کلک زرین.
 
 
. Katouzian, Mohammad Ali (Homayoun) (2001) Dictatorship, (In Persian)
 Abrahamian, Yervand (2011). Iran between two revolutions. Translated by Ahmed Golmohammadi and Ebrahim Fatahi, 19th edition, Tehran: Ni, (In Persian)
Abrahamian, Yervand (2021A). Articles in Iranian political sociology. Translated by Soheila Torabi Farsani, 4th edition, Tehran: Shirazeh. (In Persian)
Abrahamian, Yervand and Ashraf and Katouzian (2006). Queries about conspiracy theory in Iran, compiled and translated by Mohammad Ebrahim Fatahi, 4th edition, Tehran: Ney Publishing,(In Persian)
Agenda, Yaqoob (1988). Tobacco Uprising, Tehran: Amirkabir Publications, (In Persian)
Ahmadi, Hamid (2012). Ethnicity and ethnocentrism in Iran, myth and reality, 10th edition. Tehran: Ney Publishing, (In Persian)
Ajdani, Lotfollah (2008). Iran's intellectuals in the era of constitutionalism, second edition, Tehran: Akhtaran Publishing House, (In Persian)
Alam, Abdur Rahman (2016). Foundations of political science. 17th edition, Tehran: Ney Publishing, (In Persian)
Alamdari, Kazem (2015). Speeches, Contexts and Experiences Civil Society, Online Training School for Iranian Civil Society, Tavana, (In Persian)
Ashraf, Ahmad and Ali Banu Azizi (2009). Social classes, government and revolution in Iran. Translated by Soheila Torabi Farsani, Tehran: Nilufar Publications, (In Persian)
Avari, Peter (1994). Contemporary history of Iran from the establishment to the extinction of the Qajar dynasty, translated by Mohammad Rafiei Mehrabadi, third edition, Tehran: Atai Publishing House, (In Persian)
 Azad Aramaki, Taghi (2010). Iranian modernity; Intellectuals and the Intellectual Paradigm of Backwardness in Iran, first edition, Tehran: Neshar Matzam, In Persian.
Azam Qudsi, Hassan (2000). The Book of My Memoirs or the Clarification of Centenary History, Volume II, Karang, (In Persian)
Bashirieh, Hossein (2008(b). An introduction to the political sociology of Iran during the Islamic Republic, Tehran: Nagheh Masares Publishing House, (In Persian)
Bashiriyeh, Hossein (2000). (A). Obstacles to political development in Iran, 6th edition, Tehran: Gam Nu, (In Persian)
 Flore, Willem (1986). Essays on the social history of Iran in the Qajar era, translated by Abolghasem Siri, first edition, first volume, Tehran: Tos publications, (In Persian)
Flore, Willem (1987). Essays on the social history of Iran in the Qajar era, translated by Abolghasem Seri, volume 2, first edition, Tehran: Tos publications, (In Persian)
Foran, John (2012). Fragile Resistance History of Iran's Social Developments from 1500 AD to the (Islamic) Revolution. Translated by Ahmed Tadin, 9th edition, Tehran: Rasa Cultural Services Institute, (In Persian)
Ghazi Moradi, Hassan, (2011). Tyranny in Iran, fifth edition, Tehran: Ame Books, (In Persian)
 Giddens, Anthony. (1984).the constitution of society,berkeley,university of California press.
 Gurvitch,G. (ED)1958: TRAIT DE SOCIOLOGIE. VOL1. PARIS: PRESSES UNIVERSITAIRES DE FRANCE.
 Hosni, Hamidreza and Hadi Mousavi (2021). human activism Post-modernity, the anthropological foundations of contemporary social thought in the view of Anthony Giddens and John Searle, first edition, Qom: Hozah and University Research Institute,. (In Persian)
 Joas,Hans,Giddens(1987).Theory of Structuration: Introductory Remarks on a SociologicalTransformation of the Philosophy of Praxis, International Sociology.
Katouzian, Mohammad Ali (Homayoun) (1998). Nine articles in the historical sociology of Iran, oil and economic development, translated by Alireza Tayyeb, first edition, Tehran: Naşr al-Karzan, (In Persian)
 Khatami, Ahmed (2008). The history of Iranian literature in the period of literary revival (from the fall of Safavid to the establishment of constitutionalism), first volume, second edition, Tehran: Paya Publications, (In Persian)
 Khodadadi, Mohammad Ismail (2002). Fundamentals of political science, second edition, Qom: Yaqut Publications (In Persian)
Leadership, Hadi (2008). Merchants and government in the Qajar era (from coexistence to confrontation), Tehran: Kavir Publication, (In Persian)
Parker, John, (2007). Construction, translated by Hossein Ghazian, Tehran: Nei Publishing, (In Persian)
Pearson, Christopher (2001) The meaning of modernity, a conversation with Anthony Giddens, translated by Ali Asghar Saeedi, first edition, Tehran: Kavir Publications, (In Persian).
Qarghzlou, Nasser (2016). Reforms and modernity in the Qajar era, first edition, Bijab, (In Persian)
Qazvini, Mohammad Shafi (1991). Criticism of the social situation in Iran during the Nasrid period. Along with the proposed treatise for reforming the country's affairs, with the efforts of Iraj Afshar, Talaiye Publishing House, (In Persian)
Reza Qoli, Ali (2008). Sociology of autocracy, 15th edition, Tehran: Ney Publishing, (In Persian).
Ritzer, George and Douglas J. Goodman (2010). Theory of Modern Sociology, translated by Khalil Mirzaei and Abbas Lotfizadeh, first edition, Tehran: Sociologists Publications, (In Persian)
Saif, Ahmed (2009). About the tyranny of the mind and authoritarian culture, Bina. (In Persian)
Saree Al-Qalam, Mahmoud (2009). Political Culture of Iran, first edition, Tehran: Farzan Publishing, (In Persian)
 Smith, Dennis (2016). The emergence of historical sociology, translated by Seyyed Hashem Aghajari, Tehran: Marvarid Publications. (In Persian)
Tehrani, Masoud (2013). Despotism and authoritarianism "characteristics of backward personality" (collection of articles), publishing with Bahar, (In Persian)
Zahid, Saeed (2016). Contemporary social movements of Iran, third edition, Tehran: Soroush Publications, (In Persian)
Zargarinejad, Gholamhossein (2018). Thought and politics in Qajar Iran, first and second volumes, first edition, Tehran: Andisheh Nagaristan, (In Persian)
 
دوره 13، شماره 50
بهار 1403
صفحه 134-168

  • تاریخ دریافت 17 تیر 1402
  • تاریخ بازنگری 16 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 16 بهمن 1402